Ерекше білім беру қажеттіліктері бар студенттерді бейімдеудің психологиялық механизмдері: білім беру қиындықтарына төзімділіктің жеке, эмоционалды және мотивациялық болжаушылары

Аңдатпа

Бұл зерттеудің мақсаты жоғары білімнің әртүрлі деңгейлерінде ерекше білім беру қажеттіліктері бар студенттердің бейімделуінің сәттілігін анықтайтын психологиялық факторларды анықтау болды. Зерттеу студенттердің университеттің білім беру ортасындағы академиялық және әлеуметтік қиындықтарға төзімділігіне әсер ететін жеке, эмоционалды және мотивациялық-семантикалық сипаттамаларды талдауға бағытталған.

Зерттеудің эмпирикалық базасын қазақстандық жоғары оқу орындарының студенттері құрады. Жалпы іріктеме 17–49 жас аралығындағы 153 респонденттен құралды. Зерттеу мақсаттарына жету үшін стандартталған психодиагностикалық әдістер жиынтығы қолданылды: Әлеуметтік және психологиялық бейімделу тесті (C. Rogers, R. Dymond; бейімделген A.K. Осницкий); өмірдің мағынасына бағдарлау тесті (J. Crumbaugh, Л. Махолик; бейімделген Д.А. Леонтьев); эмоционалды интеллекттің сауалнамасы ЭмИн-қысқартылған нұсқасы (Д.В. Люсин, А.А. Панкратова, Д.С. Корниенко).

Статистикалық деректерді өңдеу сипаттамалық статистиканы, Пирсонның корреляциялық талдауын, бірнеше регрессиялық талдауды және ЕБҚ студенттерінің бейімделу әлеуетінің негізінде жатқан жасырын психологиялық құрылымдарды анықтауға бағытталған эксплораторлық факторлық талдауды қамтыды. Нәтижелер эмоционалды интеллект, өмірдің мағынасына бағдарлану және жеке қабылдау көрсеткіштері университет ортасына психологиялық бейімделуде маңызды рөл атқаратынын көрсетті. Эмоционалды зейіннің, өзін-өзі реттеудің және өмір маңыздылығының жоғары деңгейі бар студенттер академиялық стресс пен әлеуметтік қиындықтарға төзімділікті көрсетеді. Сонымен қатар, эмоционалды ыңғайсыздық, өзін-өзі жоққа шығару және сыртқы бақылауға бағдарлау сияқты бейімделмейтін тенденциялар бейімделу процестеріне теріс әсер етеді. Зерттеудің практикалық маңыздылығы психологиялық және педагогикалық қолдау бағдарламаларын әзірлеуге және инклюзивті білім беру ортасын жақсартуға негіз бола алатын ерекше білім беру қажеттіліктері бар студенттерді бейімдеудің интегративті психологиялық моделін жасау болып табылады.