Әртүрлі экомәдени контексттердегі тәрбиелеу модельдері және әлеуметтік үйренудің басым түрлері

Аңдатпа

Бұл мақалада экологиялық-мәдени контексттердің әртүрлі жағдайларында ата-ана тәрбиесінің модельдері мен балалардың әлеуметтік үйрену стратегияларының өзара байланысы өмір тарихы теориясы және психо-әлеуметтік жеделдету теориясы негізінде талданады. Автор қоршаған ортаның қаталдығы мен болжап болмайтындығы ата-аналардың балаға салатын инвестицияларына, тәрбиелеу тәсілдеріне және баланың оқу мотивациясына қалай әсер ететінін қарастырады. Мақалада тәрбиенің екі жалпыланған моделі ұсынылады: бақылау басым моделіжәне жылулық басым моделі. Бақылау басым моделінде бала көбіне сыртқы мотивация арқылы, бағыну және үстем тұлғаларды үлгі ету арқылы үйренеді; бұл модель тұрақты әрі қатал орта жағдайында бейімделгіш болып табылады. Ал жылулық басым модель ата-аналық қолдау мен автономияны дамытуға негізделіп, баланың ішкі мотивациясын, құрметке негізделген әлеуметтік үйренуін күшейтеді; ол әсіресе өзгермелі және болжап болмайтын орта жағдайында тиімдірек саналады.

Сонымен қатар, мақалада мәдени және макроәлеуметтік факторлардың (индивидуализм–коллективизм, әлеуметтік мобильділік, табыс теңсіздігі, әлеуметтік нормалардың қатаңдығы) тәрбиелік модельдердің таралуына ықпалы талданады. Автор теориялық қорытындылар мен әртүрлі елдердегі ата-аналық жылулық пен психологиялық бақылаудың бала дамуына ықпалына қатысты алдын ала эмпирикалық деректерді ұсынады. Зерттеу тәрбиені экологиялық және әлеуметтік-мәдени жағдайларға бейімделетін динамикалық жүйе ретінде қарастырады және болашақ зерттеулердің бағыттарын айқындайды.