Журнал Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғарғы білім министрлігінің Ғылым және жоғары білім саласындағы сапаны қамтамасыз ету комитеті ұсынатын басылымдар тізбесіне енгізілген Psychology and Cognitive Sciences (PCS Journal) — Психология және когнитивтік ғылымдар саласындағы теориялық, эксперименттік және тәжірибеге бағытталған зерттеулерді жариялайтын ғылыми журнал. Басылым ғылыми білімді таратуға, адамның психикасын, санасы мен мінез-құлқын зерттеудегі инновациялық тәсілдерді қолдауға және дамытуға бағытталған. Педагогикаға, экономикаға, лингвистикаға, менеджментке, жасанды интеллектке, цифрлық технологияларға немесе экология мәселелеріне баса назар аударылған қолжазбалар психологиялық негіз болмаған кезде қарауға қабылданбайды. Барлық жарияланымдар (мақалалар) қосарлы жасырын сараптамадан өтеді, ғылыми этика талаптарына толық сәйкес келеді және ашық қолжетімділік негізінде жарияланады. Бұл зерттеулердің нәтижелері ғалымдар, тәжірибелі психологтар, оқытушылар, студенттер мен осы салаға қызығушылық танытатын жұртшылық арасында кеңінен таралады. Журналдың миссиясы-адам туралы ғылымды дамыту, психологтардың кәсіби қауымдастығын қолдау және психикалық әл-ауқат пен өмір сапасын жақсартуға бағытталған зерттеулерді ілгерілету. ISSN (Print) 3080-1893 ISSN (ONLINE) 3104-4611 DOI: 10.32523/3080-1893 Жаңа есепке қою туралы куәлік №KZ00VPY00114489 Жарияланым тілдері: қазақ, орыс, ағылшын. Жиілігі: жылына 4 рет.
Жоғары оқу орындарында студенттердің психологиялық денсаулығын сүйемелдеудің құрылымдық-практикалық аспектілері
Бұл мақалада жоғары оқу орындарында студенттердің психологиялық денсаулығын сүйемелдеудің құрылымдық-практикалық аспектілерінің мәселелері мен болашағы қарастырылады. Зерттеудің өзектілігі бар мәселелерді қарастырудың маңыздылығы мен қажеттілігімен негізделген. Зерттеудің мақсаты жоғары оқу орындарында студенттердің психологиялық денсаулығын сүйемелдеу мәселесін негіздеу және тәжірибелік-эксперименттік зерттеу арқылы сүйемелдеу жұмысының ерекшеліктері мен тиімділігін айқындайтын шараларды әзірлеу болып анықталды. Ғылыми маңыздылығы студенттерді психологиялық сүйемелдеу туралы ғылыми түсініктерді дамыту мен кеңейтуге үлес қосуда. Практикалық маңыздылығы студенттердің психологиялық денсаулығын жақсартуға бағытталған жоғары оқу орындарының психологиялық қызметтерінің диагностикалық, профилактикалық және дамытушы қызмет бағыттарының құрылымдық-практикалық интеграциясының қажеттілігі мен тиімділігін растауда. Келесі әдістер қолданылды: зерттеу тақырыбы бойынша теориялық талдау; эмпирикалық әдістер, сауалнамалық сұрау және стандартты әдістемелер бойынша тестілеу, алынған деректердің сапалық және сандық талдауы. Жоғары оқу орындары студенттерін психологиялық сүйемелдеудің құрылымдық-практикалық тәсілі диагностикалық процедуралардың, профилактикалық іс-шаралардың және дамытушы практикалардың жеке психологиялық ерекшеліктерді және жоғары оқу орнының білім беру ортасының ерекшелігін міңдетті түрде ескере отырып интеграциясы ретінде анықталды. Эмпирикалық зерттеулер мен корреляциялық талдау нәтижелері студенттерді құрылымдық-практикалық сүйемелдеуді енгізудің тиімділігін растайды. Себебі эксперименттік топта студенттердің психологиялық денсаулығында оң өзгерістер байқалды. Алынған нәтижелер студенттерді психологиялық сүйемелдеу туралы ғылыми түсініктерді дамытуда ғылыми маңызға ие және оның практикалық құндылығын көрсетеді, өйткені жоғары білім беру мекемелерінде енгізілуі мүмкін.
студенттер, жоғары оқу орны, психологиялық денсаулық, сүйемелдеу, құрылымдық-практикалық аспектілер, психологиялық қызмет, жеке психологиялық ерекшеліктер.
Авторлық құқық (c) 2025 Psychology and Cognitive Sciences
Жүктілікті қайта жоғалтқан әйелдердегі қабылданған стресс деңгейі
Бұл зерттеуде жүктілікті қайта жоғалтқан (Recurrent Pregnancy Loss, RPL) әйелдердегі қабылданатын стресс деңгейі және оның жас ерекшелігі, білім деңгейі мен тұрмыстық жағдайға тәуелділігі талданды. Зерттеу сипаттамалық және салыстырмалы сипатта жүргізіліп, 20–40 жас аралығындағы 98 әйелдің деректері негізінде жүзеге асырылды. Қабылданатын стресс деңгейі Cohen және Williamson ұсынған PSS-14 (Perceived Stress Scale) шкаласы арқылы бағаланды. Жиналған мәліметтер JASP 0.95.2 статистикалық бағдарламасы арқылы өңделді. Статистикалық талдау барысында Cronbach’s α және McDonald’s ω арқылы шкаланың ішкі сенімділігі бағаланды, деректердің қалыптылыққа сәйкестігі Shapiro–Wilk тестімен тексерілді. Топтар арасындағы айырмашылықтарды анықтау үшін тәуелсіз үлгілерге арналған t-тест және бір факторлы дисперсиялық талдау (One-way ANOVA) қолданылды. Нәтижелер білім деңгейі қабылданатын стресс деңгейіне елеулі әсер ететінін көрсетті (p < 0.001), орта немесе колледж білімі бар әйелдерде стресс деңгейі жоғары, ал жоғары білімді әйелдерде төмен болды. Жас ерекшелігі мен тұрмыстық жағдай бойынша байқалған айырмашылықтар статистикалық тұрғыдан мәнді болмағанымен, жоғары стресс деңгейіне бейімділікке қатысты тенденциялар тіркелді. Зерттеу нәтижелері RPL жағдайында қабылданатын стрестің әлеуметтік-демографиялық факторлармен өзара байланысын көрсетіп, психологиялық қолдау стратегияларын әзірлеуге негіз бола алады.
жүктілік, жүктілікті жоғалту, әйелдер, стресс, денсаулық, репродуктивті денсаулық, қабылданатын стресс.
«Когнитивтік (р)эволюция». Когнитивтік ғылым парадигмасындағы үрдістер мен даму бағыттарын шолуға арналған ғылымиметрикалық көзқарас
Когнитивтік ғылым когнитивтік жүйелерді зерттеу үшін пәнаралық тәсілді қолданады. Когнитивтік ғылым бойынша әдебиеттерге жүйелі шолу жүргізу мақсатында Scopus дерекқорынан екі деректер жиынтығы жүктелді: біріншісі когнитивтік ғылымға қатысты барлық әдебиеттерді қамтыды (N = 13 414 құжат), ал екіншісі 2000-жылдардағы жарияланымдарды қамтыды (N = 12 337 құжат). Әрбір деректер жиынтығы үшін CiteSpace бағдарламасының көмегімен құжаттардың бірлескен дәйексөзделуін талдау (Document Co-citation Analysis, DCA) жүргізілді. Кластерлерді талқылау нәтижесінде пәнаралық тәсілдің айқын көрінісі байқалады. Психология, лингвистика, нейробиология, информатика, антропология және философия салалары көптеген жылдар бойы когнитивтік ғылым әдебиетінің қалыптасуына үлес қосты. Атап айтқанда, 1977–2021 жылдар аралығындағы іріктемеде анықталған кластерлер когнитивтік теориялар мен модельдерге басым назар аударылғанын көрсетті. Ал 2000-жылдардағы әдебиеттерде анықталған кластерлер физиологиялық бағытқа көбірек көңіл бөлген. Жүргізілген талдау когнитивтік ғылымның екі маңызды аспектісін айқындайды: (i) осы саланың пәнаралық сипаты; (ii) технологиялық жетістіктердің бұл саланы физиологиялық тұрғыдан бағдарланған бағытқа қайта бағдарлауы.
когнитивтік ғылым, құжаттардың бірлескен дәйексөзделуін талдау, ғылымиметрия, пәнаралық зерттеулер, библиометриканың шектеулері, дәйексөз берудегі бейтарапсыздық, дерекқорларға тәуелділік.
Мұғалімдердің стреске төзімділігін арттыруда факторлық талдау нәтижелерінің практикалық маңызы
Күн өткен сайын мұғалімдердің денсаулығын, жұмыстан қанағаттануын және еңбек өнімділігін сақтау өзектілігі арта түсуде. Мұғалімдерге қойылатын талаптардың күшеюі олардың психологиялық жағдайы мен кәсіби тиімділігіне айтарлықтай әсер етеді. Мақалада Фриборг және бірлескен авторлар әзірлеген «Ересектерге арналған төзімділік шкаласы (RSA)» арқылы педагогтердің стреске төзімділігін анықтайтын негізгі психологиялық ерекшеліктер зерделеніп, факторлық талдау нәтижелерінің мұғалімдердің стреске төзімділік қабілетін арттырудағы практикалық маңызы қарастырылды. Бұл әдістеме Астана қаласындағы бір мектеп-лицейінде қолданылды. Сауалнамаға 135 респондент қатысты. Сауалнаманың бірінші бөлімінде респонденттердің әлеуметтік-демографиялық сипаттамалары анықталды. 33 сұрақтан тұратын сауалнама педагогтердің өзіндік тиімділігі, әлеуметтік қарым-қатынас дағдылары, отбасылық қолдау және бейімделгіштік секілді түрлі психологиялық аспектілерін қамтыды. Талдау барысында деректердің құрылымын қарапайымдау үшін көп мөлшердегі айнымалылар бірнеше негізгі факторларға топтастырылды. Факторлар санын анықтау үшін екі негізгі критерий қолданылды: Кайзер критерийі және “сынық” (Scree) диаграммасы. Факторлық талдау стреске төзімділікті жақсартуға ықпал ететін маңызды компоненттерді анықтап, психологиялық қолдау мен кәсіби дамуды мақсатты түрде ұйымдастыруға мүмкіндік береді деп күтілді. Зерттеу қорытындысы бойынша RSA сұрақтары педагогтердің стреске төзімділігінің психологиялық ерекшеліктерінің түрлі қырларын сипаттайтын негізгі төрт факторға жіктелді: отбасылық қолдау, өзіндік сенім, әлеуметтік дағды және икемділік. Факторлық талдау педагогтердің психологиялық портретін көпқырлы тұрғыда түсінуге мүмкіндік беретінін көрсетті. Зерттеуде факторлық талдауды қолдана отырып, стрестік жағдайларда мұғалімдердің бейімделу қабілеттерін жақсартуға бағытталған іс-шараларды әзірлеуге практикалық ұсыныстар беріледі.
мұғалім, стресс, стреске төзімділік, RSA - ересектердің төзімділігін бағалау шкаласы, факторлық талдау, психологиялық ерекшеліктер, бейімделу мүмкіндіктері.
Студенттердің әлеуметтік бейімделуіне конформизмнің психологиялық әсері
Бұл мақалада студенттердің әлеуметтік ортаға бейімделуіне конформизмнің психологиялық әсері психологиялық зерттеу әдістері арқылы талданды. Зерттеу барысында студенттердің конформдық мінез-құлық деңгейі мен олардың әлеуметтік бейімделу ерекшеліктері арасындағы өзара байланыс айқындалды. Жұмыстың теориялық маңыздылығы студенттің тұлғалық-психологиялық бейімделуін қамтамасыз ететін конформизмнің рөлін айқындау арқылы жүзеге асты. Зерттеу барысында студенттердің конформдық мінез-құлқы мен әлеуметтік бейімделу ерекшеліктерін анықтауға арналған психодиагностикалық әдістемелер кешені қолданылды: Т.О.Гордеева, О.А.Сычев, Е.Н.Осиннің «Академиялық мотивация шкаласы», А.К.Осницкийдің «Әлеуметтік-адаптациялық қабілеттер әдістемесі» және «Психологиялық мәселелер» стандартизирленген әдістемесі. Эмпирикалық зерттеу әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті мен Қайнар университетінің 18–19 жас аралығындағы 75 студенті арасында жүргізілді. Зерттеу нәтижелері студенттердің әлеуметтік бейімделу деңгейі мен конформизм көрсеткіштері арасында өзара байланыс бар екенін көрсетті: орташа деңгейдегі конформизм бейімделуді жеңілдетіп, әлеуметтік топтағы өзара әрекеттестікті нығайтса, жоғары конформизм тұлғаның дербестігі мен ішкі мотивациясын төмендететіні анықталды.
әлеуметтік бейімделу, конформизм, психологиялық ықпал, тұлғалық дербестік, әлеуметтік орта, бейімделу тиімділігі, студент.
Шетел зерттеулеріндегі қаржылық сауаттылықтың психологиялық аспектілері мен механизмдеріне теориялық талдау
Соңғы жылдары психологиялық ғылымдар аясында тұлғаның қаржылық сауаттылығын зерттеу маңызды болып отыр. Оған себеп қаржылық шешімдер көбінесе адамның мінез-құлқына, эмоциялық тұрақтылығына және когнитивті ерекшеліктеріне байланысты қабылданады. Тұлғаның қаржылық мінез-құлықтық әрекеттеріне оны тек қаржылық білімі мен дағдысы ғана әсер етіп қоймайды, оның мотивациялық сферасы да, сенімдер жүйесі де едәуір ықпал етеді. Мақалада шетел зерттеулеріндегі қаржылық сауаттылықтың психологиялық аспектілері мен механизмдері теориялық талданады. Алдымен қаржылық сауаттылықтың психология ғылымындағы маңызы мен өзектілігі айқындалады. Оған қоса, психологиялық зерттеулер негізінде «қаржылық сауаттылық» ұғымына сипаттама беріледі. Мақаланың өзіндік ерекшелігі қаржылық сауаттылықтың психологиялық детерминанттарын дәйектейтін ғылыми басылымдардағы еңбектерді зерделей отырып, жүйелі шолу жасалады. Және осы факторлар негізінде қаржылық сауаттылықтың психологиялық механизмдері мен аспектілері айқындалады. Prisma әдістемелік процедурасы негізінде библиографиялық аналитикалық мәліметтерге жүйелі шолу арқылы зерттеулерге сапалық талдау жүргізіледі. Халықаралық деректер қоры Scopus, Web of Science (WoS) және Google Scholar базасы бойынша соңғы зерттеулердің статистикалық мәліметтері келтіріледі. PRISMA критерийлері негізінде қаржылық сауаттылық мазмұнына жүйелі шолу негізінде оның психологиялық факторлары мен механизмдері кесте арқылы айқындалады. Қаржылық сауаттылыққа әсер ететін сыртқы (экономикалық, әлеуметтік, демографиялық, мәдени) және ішкі (психологиялық) факторлар жүйеленеді. Шетелдегі психологиялық зерттеулердің көпшілігінде қаржылық сауаттылықтың психологиялық предикторлары ретінде өзіндік тиімділік және мазасыздық айнымалылар көрсетіледі. Зерттеу мәліметтері бойынша тұлғаның когнитивтілік қабілеттілігі қаржылық сауаттылық деңгейіне тікелей әсер ететін фактор ретінде айқындалады. Қартайған кездегі өмірге қатысты мазасыздық та қаржылық сауаттылықтың психологиялық аспектісі ретінде зерттелінген деректер сипатталады.
қаржылық сауаттылық, психологиялық зерттеулер, қаржылық мінез-құлық, қаржылық білім, когнитивті қабілет, мазасыздық, өзіндік тиімділік.
Ұйым қызметкерлерінің жұмысқа қатысымдылығының психологиялық детерминанттарын зерттеу
Бұл зерттеу 28 ел аясында еңбек ұтқырлығының макро-деңгейдегі айқындамаларын қарастырады, әсіресе қызметкерлердің қатысуы, күйзелістің таралуы, еңбек нарығының ашықтығы, теріс эмоциялық климат және ұлттық жасанды интеллект секторын дамыту рөлдеріне назар аударады. Халықаралық үйлестірілген сауалнама деректері мен құрамдастырылған индекстерге сүйене отырып, қарапайым ең кіші квадраттар регрессиялық моделі жұмыс күшіндегі күнделікті күйзеліс пен теріс эмоциялар қызметкерлердің жұмыстан кету ниетінің сенімді болжампаздары екенін көрсетеді. Эмоциялық және технологиялық факторлар ескерілгеннен кейін, жұмысқа қатысуы мен еңбек нарығының ашықтығы нда қызметкерлердің айтарлықтай тиімділігі байқалмайды. Бұл нәтижелер қызметкерлерді сақтап қалуды арттыру үшін жағымды эмоциялық климатты қалыптастырудың және технологияға негізделген орталарға инвестиция салудың аса маңызды екенін көрсетеді. Зерттеу нәтижелері саясаткерлер мен ұйым басшыларына еңбек тұрақтылығын түсіну және басқару үшін, әсіресе жедел технологиялық және әлеуметтік өзгерістер дәуірінде жаңа дәлелдер ұсынады.
жасанды интеллект, әлеуметтік түсініктер, әлеуметтік түсініктер, сенім, қорқыныш, Қазақстан, жұмыс орнындағы эмоциялар.
Жоғары білім беру жүйесінде студенттердің эмоционалды интеллектісін дамытудың теориялық-практикалық негіздері
Бұл мақалада респонденттердің эмоционалды интеллект деңгейі зерттеліп, оның даму динамикасы талданады. Эмоционалды интеллект тұлғаның эмоцияларды түсіну және басқара білу қабілеттерін қамтитын тұлғааралық және тұлғаішілік компоненттерден тұрады. Зерттеудің мақсаты — әртүрлі курстарда оқитын респонденттердің эмоционалды интеллект деңгейін салыстыру және оның даму динамикасын анықтау. Зерттеудің мақсаты – әртүрлі курстарда оқитын респонденттердің эмоционалдық интеллект деңгейін салыстырып, оның даму динамикасын айқындау. Зерттеу Ш. Есенов атындағы Каспий технологиялар және инжиниринг университетінің «Педагогика және психология» білім беру бағдарламасы бойынша 1, 3 және 4 курс респонденттері арасында жүргізілді. Зерттеу барысында Н. Холлдың «Эмоционалдық интеллектті бағалау әдісі» қолданылып, сауалнама және статистикалық талдау (Стьюденттің t-критерийі) жүргізілді. Нәтижелер респонденттердің эмоционалды интеллект деңгейі оқу курсына байланысты өзгеретінін көрсетті. Жоғары курс респонденттерінде өз эмоцияларын басқару, өзін-өзі ынталандыру және эмпатия қабілеттері айтарлықтай жоғары болды. Бұл құбылыс олардың өмірлік және оқу тәжірибесінің артуымен түсіндіріледі. Эмоционалды интеллекттің дамуы респонденттердің тұлғалық және кәсіби қалыптасуы үшін маңызды фактор болып табылады. Зерттеу нәтижелері респонденттермен жұмыста эмоционалды интеллектіні дамытуға бағытталған психологиялық-педагогикалық бағдарламаларды жетілдіру қажеттілігін айқын көрсетті.
эмоционалды интеллект, респонденттердің бейімделуі, жоғары білім беру, эмпатия, өзін-өзі реттеу, эмоцияларды басқару, психологиялық даму.
Докторантурадағы мотивациялық спектр және ғылыми жетекшілік тәжірибесі: сапалық зерттеу
Мотивация докторантураны сәтті аяқтаудың маңызды құрамдас бөлігі болып табылады. Алдыңғы зерттеулер докторантураға түсуді ынталандыратын ішкі және сыртқы факторларды және докторанттардың мотивациялық профильдерін анықтады. Дегенмен, әртүрлі мотивация түрлері бар докторанттарға жетекшілік ету тәжірибесі әлі де зерттелмеген. Бұл зерттеудің мақсаты келесі зерттеу сұрағына жауап беру болып табылады: ғылыми жетекшілер әртүрлі мотивация түрлері бар докторанттарға жетекшілік ету тәжірибесін қалай сипаттайды? Бұл сапалы зерттеу сұхбат деректерін түсіндіру үшін кейс-стади әдісі мен тақырыптық талдауды пайдаланды. Зерттеуге он қазақстандық супервайзер және бес халықаралық кеңесші, оның ішінде алты ер азамат және тоғыз әйел қатысты. Нәтижелер бақылау-автономия спектрі аясында әртүрлі мотивация түрлері бар докторанттарға жетекшілік ету тәжірибесін көрсететін бес тақырыпты ашты. Қазіргі заманғы докторанттардың жетекшілік етуінің негізгі міндеттері анықталды. Біріншісі – докторанттардың мақсаттарының білім беру бағдарламасының зерттеу бағытымен сәйкес келмеуі. Екіншісі – ғылыми жетекшілердің күтулері мен докторанттардың ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізудегі нақты мүмкіндіктері арасындағы алшақтық. Үшіншісі – докторанттардың мінез-құлқының бұзылуы. Төртінші – докторантураға білім берудің жарияланған жоғары стандарттары мен қабылдаудың нақты тәжірибесі арасындағы сәйкессіздік. Бесінші – докторанттар арасындағы ұзақ уақыт енжарлығынан ғылыми жетекшілердің эмоционалды шаршауы. Өзін-өзі анықтау теориясының логикасы аясында әртүрлі мотивация түрлері бар қазақстандық докторанттарға жетекшілік етудің үш стратегиясы анықталды: зерттеу автономиясы стратегиясы, құрылымдық прогресс стратегиясы және құрылымдық-сауықтыру стратегиясы. Бұл зерттеудің практикалық маңыздылығы анықталған проблемаларды жеке әңгімелер деңгейінен докторанттарды дайындаудың өнімділігін, сапасын және тұрақтылығын арттыратын басқарылатын процестерге айналдыратын білім беру саясаты мен құралдарын әзірлеуге негіз беруде.
докторанттардың мотивациясы, ғылыми жетекші, PhD докторы, эмоционалды шаршау, өзін-өзі анықтау, сұхбат, тақырыптық талдау.
Басқарушылық қызметте шешім қабылдаудың әлеуметтік-психологиялық детерминанттарының ерекшеліктері
Бұл мақалада басшының қызметінде басқару шешімдерін әзірлеу және қабылдау процесіне әсер ететін негізгі ұйымдастырушылық және әлеуметтік-психологиялық факторлар қарастырылады. Автор ұйымның құрылымдық ерекшеліктері мен ұжымдағы психологиялық ахуал арасындағы байланысты талдайды, сонымен қатар көшбасшы тұлғасының рөліне, эмоционалдық интеллектіге және ұжымдағы қарым-қатынас ерекшеліктеріне назар аударады. Көп факторлы және пәнаралық процесс ретінде басқарушылық шешімге жүйелі және кешенді көзқарастың қажеттілігі негізделген.
басшылық, басқару шешімдері, ұйымдастырушылық детерминанттар, әлеуметтік-психологиялық факторлар, көшбасшының жеке басы, топтық динамика, ұйымдастырушылық психологиясы.
Қазақстан қоғамының әлеуметтік ұстанымдары және олардың климаттық өзгерістерден зардап шеккен мигранттарға ерікті көмек көрсетуге психологиялық даярлыққа ықпалы
Өзектілігі: Климаттық өзгерістер әлемдік көші-қонның негізгі қозғаушы күшіне айналуда. Қазақстанда жүргізілген бұл зерттеу қоғамның әлеуметтік ұстанымдарын және климаттық өзгерістерден зардап шеккен мигранттарға ерікті көмек көрсетуге дайындығына әсерін талдады. БАҚ-тың ықпалы, климаттық саясатқа сенім және тұлғалық факторлардың рөлін зерттедік. Зерттеу әдістері: 2023 жылы Қазақстанның бес қаласында (Ақтөбе, Алматы, Түркістан, Орал, Шымкент) ересектер арасында (N=401) сауалнама жүргізілді. 2025 жылы Өзбекстанда сараптамалық сұхбат алынды. Статистикалық талдау корреляцияларды, жұптық t-тесттерді, көптік регрессияларды және медиациялық модельдерді қамтыды. Нәтижелер: Климаттық өзгерістерге байланысты эмиграция туралы ой көші-қон жаңалықтарына назар аудару және шетелдік үкіметтердің шараларына сеніммен байланысты болды. Регрессиялық модельдер ішкі мигранттарды қолдау мен БАҚ-қа назар аудару волонтер болуға дайындықты болжайтынын көрсетті. Тіл және білім сияқты әлеуметтік факторлар да әсер етті. Респонденттер ішкі мигранттарға көбірек көмек көрсетуге дайын екенін айтты. Қорытынды: Қазақстандық қоғамның климатқа байланысты көші-қонға алаңдаушылығы жергілікті саясаттан гөрі халықаралық әрекеттер мен көші-қонды жоспарлаумен анықталады. Волонтерлік белсенділік институционалдық сенім мен жеке хабардарлыққа тәуелді. БАҚ пен саяси күтулер әлеуметтік ұстанымдарға ықпал етіп, түрлі мигрант топтарына көмектесуге дайындық арқылы көрінеді.
әлеуметтік ұстанымдар, қазақстандық қоғам, климаттық өзгерістер, еріктілер қызметі, халықтың көші-қоны
Діндарлықты өлшеудің психометриялық тәсілдері: теориялық және әдіснамалық негіздері
Бұл мақалада әртүрлі мәдени және діни контекстерде жеке діндарлықты өлшеуге арналған психометриялық тәсілдердің дамуы мен қолданысы қарастырылады. Зерттеудің мақсаты – діндарлықты өлшеуге арналған психометриялық тәсілдердің ғылыми негіздерін талдап, олардың қазіргі қоғамдағы қолдану тиімділігі мен шектеулерін анықтау. Негізгі бағыттар ретінде мәдениетаралық валидтілік, конфессиялық ерекшеліктерді ескеру және сандық пен сапалық әдістерді біріктіру мүмкіндіктері қарастырылады. Жұмыстың ғылыми-тәжірибелік мәні – діндарлықты өлшеудің теориялық және практикалық негіздерін айқындау арқылы психология, әлеуметтік ғылымдар және денсаулық сақтау салаларында қолданылатын құралдарды жетілдіруге үлес қосу. Негізгі нәтижелер көрсеткендей, діндарлықты өлшеу саласында айтарлықтай жетістіктер болғанымен, көпмәдениетті қоғам жағдайында өлшеу құралдарының дұрыстығы мен бейімделу деңгейі әлі де маңызды мәселе болып қалуда. Қорытындысында, мақала діндарлықты өлшеудің қазіргі тәсілдерін талдай отырып, оны мәдени және діни әртүрлілікте қолдануға байланысты негізгі әдістемелік мәселелерге назар аударады және осы салада болашақта жүзеге асырылуы мүмкін бағыттарды ұсынады.
діндарлық, психометрия, өлшеу шкалалары, мәдениетаралық валидтілік, сапалық әдістер, сандық әдістер, діни тәжірибе.
Отбасылық құндылықтар және Оларды цифрлық ортада өзгертудің мәселелері: ұрпақаралық аспект және отбасының әл-ауқаты
Қазіргі отбасы – әлеуметтенудің басты институты ретінде – қоғам өмірінің цифрлануы мен виртуалдануы жағдайында терең өзгерістерге ұшырап жатыр. Виртуалды орта коммуникация тәсілдерін өзгертеді және отбасылық құндылықтарды ұрпақтан-ұрпаққа жеткізу механизмдеріне әсер етеді, бұл отбасы әл-ауқатының деңгейіне тікелей ықпал етеді. Бұл мақалада виртуалдану контекстінде дәстүрлі және өзгеріске ұшыраған отбасылық құндылықтардың ұрпақтар арасындағы беріліс процесіндегі рөлін зерттеу және олардың қазіргі заманғы отбасы әл-ауқатына әсерін анықтау мақсатында жүргізілген зерттеу ұсынылған. Зерттеудің негізгі бағыттары: ұғымдық аппаратты талдау, әр түрлі ұрпақтардағы құндылықтар құрылымын анықтау, цифрлық ортада құндылықтарды трансмиссиялау механизмдерін зерттеу, әл-ауқат деңгейін бағалау және көрсетілген факторлар арасындағы өзара байланыстарды анықтау. Зерттеудің ғылыми маңызы – отбасылық құндылықтардың трансформациясы мен оларды цифрлық дәуірде жеткізу механизмдері туралы тұжырымдамалық түсініктерді дамыту, виртуалдануды ескере отырып, К. Рифф моделі негізінде отбасылық әл-ауқат моделін нақтылау. Зерттеу жүйелік, мәдени-тарихи көзқарастар мен ұрпақтар теориясына негізделген. Теориялық талдау, авторлық сауалнамалар мен әдістемелер қолданылды; іріктеме 300 адамнан тұрды (жас буын – 18-24 жас, орта буын – 35-44 жас, аға буын – 60+ жас). Жас және аға буын арасында құндылықтарда елеулі айырмашылықтар анықталды, ал орта буын тепе-теңдікті көрсетеді; виртуалданудың байланыс орнатуды жеңілдететін, сонымен қатар құндылықтық алшақтықты тудыратын және жеке қарым-қатынас сапасын төмендететін екіжақты әсері бар; жастар арасында жоғары виртуалдану – төмен автономия/өзін-өзі қабылдаумен, бірақ жоғары жеке өсуімен өзара байланысты; құндылықтарды жеткізу механизмдерінің өзгеруі анықталды. Бұл жұмыс дәстүрлі және жаңа құндылықтардың күрделі диалектикасын, виртуалданудың ұрпақаралық берілістегі делдал ретіндегі рөлін және оның отбасылық әл-ауқаттың түрлі аспектілеріне қазіргі заман жағдайында кешенді әсерін түсінуге үлес қосады. Зерттеу нәтижелері әртүрлі буындағы отбасыларға цифрлық ортаға бейімделуде психологиялық-педагогикалық қолдау бағдарламаларын әзірлеуге, сондай-ақ цифрлық дәуірдің анықталған үрдістері мен қиындықтарын ескере отырып, мемлекеттік және әлеуметтік отбасылық саясатты жетілдіруге қолданылуы мүмкін.
отбасылық құндылықтар, ұрпақаралық беріліс, виртуалдану, цифрлық орта, отбасылық әл-ауқат, психологиялық әл-ауқат, құндылықтардың трансформациясы.
Студенттердің академиялық жетістігі және self-management: эмпирикалық талдау
Бұл мақалада студенттердің академиялық жетістіктері мен self-management деңгейі арасындағы байланыс зерттеледі. Қазіргі жоғары білім жүйесінде оқу процесін тиімді басқару академиялық табысқа жетудің маңызды факторы болып саналады. Зерттеу мақсаты – self-management-тің компоненттерінің студенттердің үлгеріміне әсерін анықтау. Зерттеуге әртүрлі ЖОО студенттері қатысып, сандық және сапалық әдістер қолданылды. Статистикалық талдау self-management деңгейі жоғары студенттердің үлгерімі де жоғары болатынын көрсетті. Сапалық әдістер арқылы оқу нәтижесіне әсер ететін негізгі психологиялық факторлар айқындалды. Нәтижелер бойынша мақсат қою, уақытты басқару, мотивацияны сақтау және өзін-өзі реттеу дағдылары студенттердің жетістігіне оң әсер етеді. Бұл дағдылардың жетіспеуі оқу үлгерімін төмендететіні де анықталды. Зерттеудің практикалық маңыздылығы – білім беру бағдарламаларын жетілдіру, студенттердің self-management қабілеттерін дамытуға арналған курстар мен әдістемелер әзірлеу қажеттілігін негіздеу. Осы бағытта жүргізілген жұмыстар болашақ кәсіби табысқа да ықпал ете алады.
self-management, академиялық жетістіктер, өзін-өзі басқару, мотивация, өзін-өзі бақылау, студенттер, эмпирикалық зерттеу
Халықаралық тәжірибе контекстінде студенттердің эмоционалдық әл-ауқатын қалыптастырудың негізгі механизмдері: теориялық шолу
Эмоционалды әл-ауқат жеке тұлғаның өзін және қоршаған әлемді субъективті қабылдау элементтерін, оның эмоционалды тәжірибесін қамтитын күрделі құрылымы болып табылады. Ол оқу үлгеріміне, бейімделуіне және жалпы психикалық денсаулығына әсер ететін ең маңызды фактор, әсіресе студенттердің басқа мәдени ортаға интеграциялануы және күрделі білім беру ортасын шарлауы. Бұл зерттеу халықаралық перспективаны ескере отырып, студенттердің эмоционалдық әл-ауқатын дамытудың механизмдерін зерттейді. Эмоциялық айырмашылықтарды түсіну олардың тәжірибесін қалыптастыратын мәдени, әлеуметтік және қоршаған орта факторларына әсер етеді. Мақала гетерогенді студенттік топтардағы эмоционалдық әл-ауқаттың әмбебап және мәдени ерекше механизмдерін анықтаудың ғылыми мәселесіне арналған. Зерттеудің өзектілігі студенттердің жаһандық ұтқырлығының өсуіне және білім беру бағдарламаларын қолдау қажеттілігіне байланысты. Зерттеудің жаңалығы оның осы құбылыстың қалыптасу динамикасын түсіну үшін халықаралық перспективаларды біріктіруге бағытталғандығында. Жұмыстың мақсаты – студенттердің эмоционалдық көңіл-күйін қалыптастыратын негізгі факторларды талдау және жүйелеу. Ғылыми маңыздылығы эмоционалдық әл-ауқаттың қалыптасуы туралы білімнің кеңеюінде, ал практикалық маңызы университеттердің мәдени контекстті ескере отырып, академиялық қызметті дамыту мүмкіндігінде. Зерттеу салыстырмалы және жүйелі шолуды қамтитын теориялық және әдістемелік тәсілді пайдаланады және үш кезеңде жүргізіледі: концептуализация, әдебиеттерге шолу және нәтижелерді синтездеу. Зерттеу нәтижелері эмоционалдық әл-ауқатты түсіну үшін негіз береді және студенттердің эмоционалдық әл-ауқатын жақсарту үшін практикалық ұсыныстарды әзірлеуге мүмкіндік береді.
эмоционалдық салауаттылық, субъективті қабылдау, психикалық денсаулық, мәдени айырмашылықтар, академиялық бейімделу.
Майндфулнес-интервенциялардың стресс, мазасыздық және депрессия белгілерін төмендетудегі тиімділігі туралы эксперименттік зерттеулер: жүйелі шолу
Саналыққа негізделген өзекті эксперименттік зерттеулердің жүйелі шолуы халықтың әртүрлі топтарында стресс, мазасыздық және депрессия симптомдарын төмендетудегі майндфулнес-интервенциялардың тиімділігін талдауға бағытталған. 2020–2025 жылдары Бразилия, Перу, Иран, АҚШ, Австралия, Қазақстан, Қытай және Ресейде жарияланған 10 зерттеуді (S. Bai, S. Elavsky, M. Kishida, G. G. Gallo, D. F. Curado, M. P. Machado, Н. Полывянная, Н. Ахтаева, H. Franco, P. A. Alvarado-García, M. R. Soto-Vásquez, G. F. M. Infantes, Е. Н. Осин, И. И. Турилина және т.б.) талдау негізінде майндфулнес практикалары қатысушылардың психоэмоционалдық жағдайына оң әсер ететіні анықталды. Шолуда әсер ету тетіктері, интервенциялардың түрлері (MBSR, MBCT және олардың модификациялары), эксперименттік зерттеу әдістері, іріктемені қалыптастыру критерийлері және қолданыстағы зерттеулердің шектеулері қарастырылады. Барлық зерттеулерде майндфулнес-интервенциялардан өткен қатысушылардың қабылданатын стресс деңгейі, мазасыздық және депрессия симптомдары бақылау топтарымен салыстырғанда статистикалық тұрғыдан мәнді төмендегені анықталды. Ерекше назар майндфулнестің когнитивтік бақылауды арттыруына, өзін-өзі реттеу дағдыларын дамытуына, сондай-ақ зерделіліктің эмоционалдық әл-ауқатқа, ұйқы сапасына және осындай бағдарламалардан кейін өмірді субъективті қабылдауға тигізетін оң ықпалына аударылды. Интервенциялардың әртүрлі форматтары қарастырылды: классикалық MBSR бағдарламалары, қашықтан және онлайн курстар, бейімделген хаттамалар, сондай-ақ қысқа медитациялар мен мобильді қосымшалар. Бағдарламалар әртүрлі топтар үшін әмбебап тиімділігін көрсетті: студенттер, мектеп оқушылары, жұмыс істейтін ересектер, сондай-ақ мазасыздық деңгейі жоғары немесе созылмалы стресске ұшыраған тұлғалар.
майндфулнес, саналық, медитация, стресс, мазасыздық, депрессия, өмірге қанағаттану, интервенциялар, MBSR.
Жасөспірім жастағы буллинг құрбандарының психологиялық ерекшеліктері
Бұл мақала буллингтің жасөспірімдердің жеке қасиеттеріне әсерін зерттеуге арналған. Зерттеудің мақсаты - буллинг құрбаны болған жасөспірімнің жеке басын талдау және зорлық-зомбылық тәжірибесімен байланысты жеке қасиеттерді анықтау. Зерттеуге 14-16 жастағы 73 оқушы қатысты, олар екі топқа бөлінді: буллингті бастан кешіргендер (эксперименттік топ) және мұндай тәжірибесі жоқтар (бақылау тобы). Талдау үшін 14-PF Кеттелл Р сауалнамасы (жасөспірімдік нұсқа) және Шмишек Ш. мінез-құлық акцентуациясының сауалнамасы (жасөспірімдік нұсқа) пайдаланылды. Зерттеу нәтижелері көрсеткендей, буллингке ұшыраған жасөспірімдер бейімделуге бейім емес мінез-құлықтың ерекше сипаттамаларын көрсетеді, мысалы, демонстративтіліктің төмендеуі, педантизмнің жоғарылауы, гипертимияның төмендеуі және дистимияның жоғарылауы. Олар сондай-ақ алаңдаушылық пен сезімталдықтың жоғары деңгейімен сипатталады. Жеке профильдер эмоционалды тұрақтылықта, үстемдік етуге бейімділікте, кінә сезімін қалыптастыруда, конформизм деңгейінде және ішкі шиеленісте айтарлықтай айырмашылықтарды анықтады. Мақалада буллингті уақтылы диагностикалау және алдын алу қажеттілігі, сондай-ақ олардың табысты әлеуметтік бейімделуі және психологиялық денсаулығын қалпына келтіру үшін құрбандарға қолдау көрсетудің маңыздылығы атап көрсетілген. Зерттеу буллингтің жасөспірімдердің психикасына терең теріс әсер ететінін растайды, бұл бейімделуге бейім еместікке және психологиялық жарақатқа әкеледі. Буллингке ұшыраған жасөспірімдер мінез-құлық пен жеке басында белсенділіктің төмендеуі, алаңдаушылықтың жоғарылауы, педантизм және дистимия сияқты өзгерістерді көрсетеді. Буллингпен тиімді күресу үшін осы құбылыстың уақтылы диагностикасы мен алдын алуға назар аудару, сондай-ақ буллинг құрбандарына олардың табысты әлеуметтік бейімделуі және психологиялық денсаулығын қалпына келтіру үшін қолдау көрсету қажет. Маңызды құрамдас бөлігі - оқушылар арасындағы оң қарым-қатынас үшін қолайлы жағдай жасау және білім беру мекемелерінде кез келген зорлық-зомбылық түріне төзбеушілік саясатын енгізу.
буллинг, жасөспірімдер, психологиялық ерекшеліктер, мазасыздық, дезадаптация, әлеуметтену, психологиялық денсаулық.
Қазақ жастары арасындағы діни конверсия феномені және оған әсер еткен негізгі психо-әлеуметтік факторлар
Дін феномені қай кезеңде болмасын өз әсерін қоғамға тигізіп келеді. Дін кейбір адамдардың өмірінде маңызды элементтердің бірі болып есептеледі. Сол себепті қоғамда дінге қатысты мәселелер жиі кездеседі. Әсіресе өзекті болып отырған сол мәселелердің бірі діни конверсия тақырыбы. Діни конверсия жасаушылардың арасында жастардың үлесі өте жоғары. Жастардың жүріс-тұрысының, діни түсінігінің, өмірге деген көзқарастарының өзгеруі дінтану, психология және әлеуметтану сынды ғылым салаларының ғалымдарын қызықтырып отырған тақырыптарының бірі. Бұл мақалада діни конверсия ұғымына анықтама беріліп, қазақ жастарының діни конверсия жасауына әсер ететін негізгі психо-әлеуметтік факторлар зерттеледі. Алғаш болып зерттеу жасаған психологтардың көзқарастары да қарастырылады. Діни конверсияның қазіргі кездегі көріністері мен бұл тақырыпта жасалған зерттеулер талданады. Діни конверсияның феноменінің қазіргі қоғамда көбею себептері көрсетіліп, қазақ қоғамындағы және басқа мемлекеттердегі діни конверсия феномендері салыстырылып талданады. Яғни шетел әдебиеттеріндегі зерттеулерімен қоса, еліміздегі діни конверсия көріністері де қарастырылып, осы тақырыпқа қатысты теориялар да сараланады. Сонымен қатар зерттеуде сұхбат әдісі арқылы христиан дінін қабылдаған 25 респонденттің конверсия жасау тәжірибесі көрсетіліп, талданады.
Қазақ қоғамы, діни конверсия, қазақ жастары, психо-әлеуметтік фактор, дін психологиясы, діни өзгеріс, депрессия.
Жаһандық өзгерістер аясында болашаққа қатысты мазасыздығы жоғары жасөспірімдерге психоэмоционалдық қолдау көрсету тренингінің тиімділігін бағалау
Әлемдегі күшейіп келе жатқан белгісіздік пен жаһандық өзгерістер жағдайында жасөспірімдердің болашаққа қатысты стресс пен мазасыздыққа төзімділігін арттыру мәселесі ерекше өзектілікке ие болуда. Бұл зерттеудің өзектілігі – жасөспірімдерде стресс пен мазасыздыққа төзімділікті қалыптастыру қажеттілігімен айқындалады, бұл олардың әл-ауқаты мен сәтті әлеуметтенуінің негізгі шарты болып табылады. Зерттеудің мақсаты – 12–16 жастағы жасөспірімдердің мазасыздық деңгейін төмендетуге, стресс-төзімділікті, өзін-өзі реттеуді және өзіне сенімділікті дамытуға бағытталған «Болашаққа сеніммен көзқарас» атты тренингті әзірлеу және сынақтан өткізу. Жұмыстың ғылыми және практикалық маңыздылығы – қазіргі әлемнің жаһандық проблемаларын ескере отырып, жас ерекшеліктеріне сай бейімделген жасөспірімдерді психоэмоционалды қолдау бойынша тренинг бағдарламасын әзірлеу. Зерттеу әдістемесі ретінде А.М. Прихожан мен Спилбергер-Ханин әдістемелері арқылы тренингке дейінгі және кейінгі мазасыздық деңгейін бағалау, 27 сағаттық тренинг өткізу және SPSS бағдарламасында студенттің жұптық t-критерийі бойынша мәліметтерге метаматематикалық талдау жүргізу қолданылды. Нәтижелер жеке және реактивті мазасыздықтың сенімді төмендегенін көрсетті (Cohen’s d > 1). Зерттеу қолданбалы психология саласына үлес қосты және мазасыздықтың алдын алуда кешенді тренингтің тиімділігін дәлелдеді. Дайындалған бағдарлама білім беру және психологиялық мекемелерде мазасыздық деңгейі жоғары жасөспірімдермен жұмыс істеуде қолданылуы мүмкін.
жасөспірімдердің мазасыздығы, тренингтік жұмыс, жаһандық өзгерістер, стресс-төзімділік, болашақты жоспарлау, психоэмоционалды қолдау.
Жоғары оқу орындарында білім алушылардың емтихандық сессия кезіндегі мазасыздығының психологиялық ерекшеліктері
Мақалада жоғары оқу орындарында білім алушылардың емтихандық сессия кезіндегі психологиялық мазасыздығының ерекшеліктері қарастырылған. Ол үшін зерттеу мәселесі бойынша ғылыми психологиялық-педагогикалық әдебиеттер арасындағы сан салалы бағыттарға теориялық талдау жүргізілді. Зерттеу барысында емтихандық сессия кезіндегі мазасыздықтың психологиялық, диагностикалық әдістемелер кешеніне сәйкес зерттелінушілерге жүргізілген үрдістер де кеңінен сөз етілді. Білім алушылардың мазасыздығын зерттеу барысында Ч. Спилбергер мен Ю. Ханиннің «Мазасыздықты анықтау» әдістемесі және Г. Айзенктің «Психикалық жағдайды өзіндік бағалау» әдістемелерін жүргізу арқылы өте жоғары, жоғары, орташа, төмен немесе өте төмен деңгейлерін алдық. Сондай-ақ, тұлғалық немесе жағдайлық мазасыздықты анықтадық. Зерттеу жұмысына бірінші және төртінші курстың білім алушылары қатысты. Мақалада жоғары оқу орындарында білім алушылардың емтихандық сессия кезіндегі мазасыздығы жас ерекшелікке байланысты деген болжам дәлелденеді. Жағдайлық мазасыздықты қалыпты сипатта дамытуға ерекше септігін тигізген зерттеуші ғалымдардың көптеген зерттеу еңбектері мен түрлі шкала көрсеткіштері сурет, кесте арқылы зерттеу жұмысының бағыт - бағдары көрсетеді. Зерттеу жұмысында Шығыс Қазақстан облысы, Өскемен қаласы, Қазақстан-Американдық еркін университетінің жас мөлшері бойынша 17-22 жас аралығындағы білім алушыларына талдау жүргізілді. Болжамдарға сәйкес, жоғары оқу орындарындағы білім алушылардың емтихандық сессия кезіндегі мазасыздық деңгейлеріне байланысты тұжырымдама жасалған. Мақала зерттеу тақырыбы аясында теориялық және эксперименталды тұрғыда талданады
жоғары оқу орны, білім алушылар, емтихандық сессия, психологиялық әдістеме, мазасыздық, жағдайлық мазасыздық, тұлғалық мазасыздық, диагностикалық әдістемелер.
Психология студенттерінің перфекционистік өзін-өзі таныстыруы мен мазасыздығының өзара байланысын зерттеу
Қазіргі заманғы академиялық және кәсіби орта болашақ мамандардың жеке және кәсіби қасиеттеріне жоғары талаптар қояды, бұл студенттер арасында перфекционизмнің күшеюіне ықпал етеді. Бұл зерттеу психология студенттеріндегі перфекционистік өзін-өзі таныстыру мен мазасыздық деңгейлерінің арасындағы байланысты анықтауға арналған. Жұмыстың мақсаты – перфекционистік өзін-өзі таныстыру стратегияларының ерекшеліктерін зерттеу және олардың мазасыздық жағдайларымен байланысының дәрежесін айқындау. Зерттеу нысаны – психология мамандықтарында оқитын студенттер, пәні – олардың өзін-өзі таныстыру ерекшеліктері мен эмоционалдық жағдайлары. Зерттеуге 17 мен 22 жас аралығындағы 51 студент қатысты. Әдістемелік зерттеу құралы ретінде Перфекционистік өзін-өзі таныстыру шкаласы (PSPS; авторлар Хьюитт, Флетт) және Бек мазасыздық шкаласы (BAI) қолданылды. Нәтижелерді өңдеуде Пирсон корреляция коэффициенті пайдаланылды. Алынған мәліметтер перфекционистік өзін-өзі таныстырудың жоғары деңгейі мазасыздық деңгейінің артуымен оң байланыста екенін көрсетті (r=.283, p<.05). Перфекционистік өзін-өзі таныстырудың «идеалды бейнені көрсетуге ұмтылу» және «кемшіліктерді жасыруға ұмтылу» сияқты аспектілері мазасыздық сезімдерінің айқындылығымен тығыз байланысты екендігі анықталды. Бұл деректер студенттердің басқалардың алдында мінсіз имиджін сақтауға деген ішкі ұмтылысы мазасыздық жағдайларының дамуына ықпал ететінін болжауға мүмкіндік береді. Зерттеу нәтижелері жастар арасындағы өзін-өзі таныстырудың психологиялық механизмдері туралы түсінікті кеңейтеді және студенттік ортада мазасыздық бұзылыстарының алдын алудың маңыздылығын көрсетеді. Жұмыс практикалық психологияда, әсіресе психопрофилактика және студенттерді кеңес беру саласында пайдалы болуы мүмкін.
перфекционистік өзін-өзі таныстыру, мазасыздану, психология студенттері, перфекционизм, психологиялық денсаулық, кемелденбеген.
Харис Аль-Мухасиби және оның танымдық теориясы
Бұл мақала Харис әл-Мухасибидің өмірі мен шығармашылығына, сондай-ақ оның танымдық теориясына арналған. Харис әл-Мухасиби – сопылық психологияның негізін салушы. Харис әл-Мухасибидің ахлақ ілімі мухасабат ән-нәфс, яғни өз-өзіне есеп беруге негізделген. Ол адамның әлсіздіктерін жеңуге және Құдайға шын жүректен қызмет етуге мүмкіндік береді. Харис Әл-Мухасиби (ум. жылы 243/857) Басрада Араб отбасында дүниеге келген, онда ол хадис ғылымымен және жергілікті аскетикалық дәстүрмен танысқан, аль-Хасан аль-Басрийден бастау алады. Кейінірек ол Бағдадқа көшіп, өз дәуірінің көрнекті ғалымдарының басшылығымен мұқият теологиялық және құқықтық дайындықтан өтті. Олардың арасында сол кездегі ең танымал әділдердің бірі және догматикалық-құқықтық түсініктің негізін қалаушы Мұхаммед бен Идрис аш Шофе болды. Жан мен жүректің ең жасырын жетістіктерін зерттеу ойшылға ең алдымен өзін-өзі жоққа шығаруды және ерікті кедейлікті білдіретін қарапайым аскетизмнен асып түсуге мүмкіндік берді. Үстірт аскетизмнің қауіптілігін атап өтіп, ол өзінің ізбасарларын әділдігін әдейі көрсетуден аулақ болуға шақырды. Оның пікірінше, тақуалық - рия нәтижесі, яғни екіжүзділік, бос әурешілік. Екіжүзділік-рухани тазалық пен кемелдікке жетудегі басты кедергі. Сіз өзіңіздің шынайы ойларыңыз бен ниеттеріңізді талдау арқылы барлық рия іздерінен арылуға болады. Осындай интроспекцияның арқасында ғана адам Құдайға ең керемет түрде қызмет ете бастайды. Оның көмегімен адам екі мақсатқа жетеді: күнәкар әрекеттеріне өкіну және екіжүзділіктен арылу.
психология, сопылық, мухасабату ан-нафс, интроспекция, адамның әлсіздігі, жасырын мотивтер, өзін-өзі жоққа шығару.
Қазіргі студенттердің денсаулығын сақтаудың алғышарттары ретінде стресске төзімділік пен резильенттілік
Зерттеу барысында студенттердің стресстік деңгейі мен резильенттілігі ұялы байланыстың шамадан тыс пайдаланылуы жағдайында зерттелді. Зерттеу барысында алғаш рет ұялы телефонды эмоционалды жағдайға (созылмалы стресстің жоғары деңгейі) және студенттердің резильенттілігінің төмен деңгейіне шамадан тыс пайдаланудың жағымсыз салдары туралы мәселе көтерілді. Зерттеудің мақсаты номофобия бойынша тәуекел тобындағы студенттерді сүйемелдеудің кешенді әлеуметтік-психологиялық моделін әзірлеу үшін студенттердің созылмалы стресстің, резильенттіліктің және ұялы телефонды шамадан тыс пайдаланудың сапалық және сандық байланысының сипатын анықтау болды. Зерттеудің құндылығы ұялы байланысты шамадан тыс пайдалану жағдайында студенттердегі стресс деңгейі мен резильенттілік көрсеткіштерінің сандық және сапалық өзгерістері. Созылмалы стресс деңгейін, резильенттілікті және ұялы телефонды шамадан тыс пайдалануды диагностикалау үшін келесі сынақтар мен сауалнамалар қолданылды: - созылмалы стресс деңгейін диагностикалау үшін созылмалы стресс үшін Лейпциг экспресс-тесті қолданылды - the Leipzig Screening Questionnaire on Chronic Stress - Lkcs (Reschke, K. & Schröder, H., Garber A., Karapetyan бейімделуінде, L.); Тест созылмалы стресстің 7 көрсеткішін және интегралды индикаторды анықтайды: бақылауды жоғалту, мағынаны жоғалту, жағымсыз эмоциялар мен сезімдерді басқару, ұйқының бұзылуы, демалуға қабілетсіздік, эмоционалды теріс боялған тақырып және қоғамның эмоционалды қолдауының жеткіліксіздігі. Зерттеуге 176 студент қатысты. Жасы 18-19 жасты құрады.
стресс, резиленттілік, физикалық және психикалық денсаулық
Психологтерді оқытудағы көрнекі баяндаулар: кино кәсіби құзыреттілікті қалыптастыру құралы ретінде
Қазіргі психологиялық-педагогикалық білім беруде студенттердің тұлғалық және кәсіби дамуына ықпал ететін гуманитарлық технологияларға қызығушылық артып келеді. Сондай құралдардың бірі – болашақ психологтердің негізгі кәсіби құзіреттіліктерін қалыптастыруда жоғары әлеуеті бар көркем фильмдер. Мақалада білім беру үдерісінде көркем фильмдерді пайдаланудың теориялық негіздері мен практикалық үлгілері қарастырылған, оның ішінде эмпатия, эмоционалдық интеллект, сыни және аналитикалық ойлау, этикалық рефлексия және коммуникативті дағдыларды дамыту мәселелері бар. Талдау гуманистік және баяндау психологиясының тұжырымдамаларына, сонымен қатар контекстік оқыту идеяларына негізделген. Психология курстарында киноны қолдану мысалдары, сонымен қатар фильмдердің педагогикалық әлеуетін бағалау әдістемесі берілген. Кинотренингтің және әлеуметтік-эмотивтік оқытудың ерекшеліктері қарастырылып, эмоцияға толы сюжеттермен жұмыс істеу кезінде педагогикалық рефлексия мен психологиялық қауіпсіздіктің маңыздылығына мән беріледі. Нақты психологиялық жағдайларды модельдеу және кеңес беру тәжірибесіне дайындықты қалыптастыру тәсілі ретінде киноны кәсіби оқытуға кіріктіру мүмкіндіктері талқыланады. Көркем фильм тек білім беру ресурсы ғана емес, сонымен қатар кәсіби көмек құралы бола алатыны баса айтылады. Студенттердің білім беру мақсаттары мен деңгейіне сәйкес келетін фильмдерді саналы түрде таңдаудың маңыздылығы атап өтілді. Зерттеу «көмекші мамандықтар» бойынша мамандарды даярлаудағы пәнаралық көзқарасты өзектендіріп, гуманистік бағыттағы кәсіби маманды қалыптастыру құралы ретіндегі киноның құндылығын атап көрсетеді.
баяндау, көркем фильм, кәсіби құзыреттіліктер, эмоционалды интеллект, SEL- технология, медиа білім
Гибридті басқару команда мүшелерінің жыныстық рөлдік стереотиптерінің мазмұнын зерттеудегі репертуарлық торлар әдістемесінің мүмкіндіктері
Қазақстандық компанияларда гендерлік теңдік пен инклюзивтіліктің, корпоративтікмәдениетінің көптүрлілігі қалыптасу мәселесі өзектілігі әртүрлі деңгейдегі ұйымдарбасшыларының назарын аударады. Осыған байланысты мінез-құлық пен іс-әрекеттің психологиялық реттегіштерінің ерекшеліктерін терең зерттеу осы саясатты ілгерілетуге үлес қосуға мүмкіндік береді. Мақалада гибридті басқару топтарын құру жағдайында басшылардың өзара әрекеттесуіндегі жыныстық рөлдік стереотиптердің мазмұнын зерттеу мүмкіндіктері егжей-тегжейлі қарастырылады. Топтық және жеке нұсқамаларды анықтауға мүмкіндік беретін, Дж. Келлидің жеке құрылмалар теориясына негізделген, диагностикалық әдіс ретінде репертуарлық торлар техникасы апробацияланды. Фокус-топтардың көмегімен нәтижелерді тексеру және репертуарлық торларды әзірлеу алгоритмі сипатталған, зерттеу нәтижелері бойынша диагностикалық модель ұсынылған.Гибридті басқару топтарында командалық жұмыс ережелерін және құндылықтарды қабылдау мен алынған нәтижелер негізінде тиімді талқылауды ұйымдастыру және гибридті басқару командамүшелерінің жыныстық рөлдік стереотиптерін анықтаудың тиімді әдісі ретінде диагностикалықмодель репертуарлық торларды пайдалануға мүмкіндік береді.
құндылықтар, көшбасшылық, корпоративтік мәдениет, гендерлік теңдік, инклюзивтілік, команда, жыныстық рөлдік стереотиптер
Қазақстандық жоғары оқу орындары педагогтарының эмоционалды күйіп қалуы: фокус-топтың деректері
Бұл мақалада қазақстандық жоғары оқу орындары педагогтарының эмоционалды күйіп қалуының әртүрлі аспектілерін фокус-топтық зерттеу нәтижелері келтірілген. Зерттеуге «500 ғалым» бағдарламасының стажер-оқытушылары қатысты. Зерттеуде жоғары оқу орындары педагогтарының эмоционалды күйіп қалуына ықпал ететін ұйымдастырушылық стресстік факторлар анықталды. Ғылыми зерттеу объектісі ретінде қазақстандық жоғары оқу орындары педагогтарының кәсіби қызметі зерттелді. Зерттеу пәні ретінде жоғары оқу орындары педагогтарының эмоционалды күйіп қалу феномені қарастырылды. Мұғалімдердің эмоционалды күйіп қалуы олардың денсаулығына ғана емес, сонымен қатар жоғары оқу орындарындағы білім сапасына да кері әсерін тигізеді. Зерттеу көрсеткендей,эмоционалды күйіп қалған жоғары оқу орындары педагогтарының ынтасы аз, олардың белсенділігі мен өнімділігі төмендейді, бұл өз кезегінде студенттерге әсер етеді. Студенттер пәнге деген қызығушылықтың төмендеуін, оқу үлгерімінің нашарлауын және тіпті психологиялық жағдайдың проблемаларын сезінуі мүмкін. Бұл зерттеудің практикалық және ғылыми құндылығы қазақстандық жоғары оқу орындары педагогтарының эмоционалды күйіп қалуының негізгі болжаушылары мен белгілерін жүйелеуі болып табылады. Зерттеудің өзектілігі қарамастан, жоғары оқу орындары педагогтарының эмоционалды күйіп қалу проблемасы қазіргі Қазақстандық психологиялық ғылымда жеткіліксіз қамтылған мәселелердің бірі болып қала береді.
эмоционалды күйіп қалу, Қазақстандық жоғары оқу орындары педагогтары, эмоционалды күйіп қалудың болжаушылары мен белгілері
Мемлекеттік басқару тарапынан ерекше білім беру қажеттіліктері бар балалардың ата-аналарының өмірге құштарлығын арттыру жолдары
Мақала инклюзивті білім берудегі мектепке дейінгі ерекше білім беру қажеттіліктері бар балалардың жақын ортасы немесе ата-аналарының өмірге деген құштарлықтарын зерттеуге бағытталған. Ерекше білім беру қажеттіліктері бар балалардың аналарын қолдау үшін мемлекет тарапынан іс-шаралар сипатталған. Көптеген өмірлік қиындықтарға тап болған аналардың өмірге құштарлығын анықтау үшін С. Мади әдістемесі бойынша пилотаждық зерттеу жүргізілді.Автор ерекше білім беру қажеттіліктері бар балалардың аналарын қолдаудың маңызды факторларының бірі ретінде өмірге құштарлықты дамытуды қарастырады, бұл С. Мадидің теориясы бойынша өмірге қатысудан, бақылаудан және тәуекелге баруға дайын болудан көрінеді. Автор мемлекеттік мамандандырылған балабақша жағдайында инклюзивті білім беруді жүзеге асыру мақсатында психологиялық қызметтің жұмысын ұйымдастырудың ерекшеліктерін сипаттайды. Мақалада диагностика барысында алынған көрсеткіштерге сүйеніп мемлекеттік мекемелерде ерекше білім беру қажеттіліктері бар балалардың ата-аналарына назар аудару маңыздылығы және психологиялық көмек пен сүйемелдеуге мұқтаждылықтары бар екені ерекше анықталған.
ерекше білім беру қажеттіліктері бар балалардың жақын ортасы немесе туыстары, психологиялық қызмет, психологиялық көмек пен сүйемелдеу, тұлғаның өмірге құштарлығы.
Университет студенттерінің интернетке тәуелділігі және денсаулық сақтау сауаттылығы: әл-ауқатпен және академиялық үлгеріммен байланысы
Денсаулық сақтау сауаттылығы және цифрлық әл-ауқат студенттердің жеке және кәсіби жетістіктерінің маңызды құрамдас бөлігі болып табылады. Білім беру кеңістігін жедел цифрландыру жағдайында психикалық денсаулыққа, әлеуметтік бейімделуге және академиялық үлгерімге әсер ететін факторларды зерттеуге ерекше назар аударылады. Бұл эмпирикалық зерттеу eHealth деңгейі-сауаттылық, Интернетке тәуелділік, субъективті әл-ауқат және студенттердің оқу жетістіктері арасындағы байланысты талдауға бағытталған. Зерттеуге қазақстандық жоғары оқу орындарының 351 студенті қатысты. Диагностикалық құралдар ретінде eHealth Literacy Scale (eHEALS), IDS-15 Интернетке тәуелділік шкаласы, әл-ауқат процестерінің сауалнамасы (WPQ) және орташа академиялық балл (GPA) пайдаланылды. Теориялық негіз білім беру талаптарының, ресурстардың және жеке сипаттамалардың әсерін көрсететін Drive моделі болды. Статистикалық талдау (корреляциялық, дисперсиялық, регрессиялық) eHealth сауаттылығы әл-ауқатпен, күресу стратегияларымен және оқу үлгерімімен оң байланысты екенін көрсетті, ал Интернетке тәуелділік академиялық стрессті, когнитивті мәселелерді және әлеуметтік бейімделудің төмендеуін болжайды. Алынған деректер университет ортасында цифрлық сауаттылықты дамыту және Интернетке тәуелділіктің алдын алу жөніндегі бағдарламалардың өзектілігін көрсетеді.
денсаулық бойынша цифрлық сауаттылық, интернет-тәуелділік, студенттердің әл-ауқаты, академиялық жетістіктер, әлеуметтік бейімделу.
Өзгермелі әлемдегі жасөспірімдер мен ата-аналарқарым-қатынасының ерекшеліктері
Біз қазір өміріміздің барлық саласында дамып жатқан цифрландыру мен ақпараттандыру дәуірінде өмір сүрудеміз. Цифрлық дәуірдің әлеуеті біздің өмір сүру, жұмыс істеу және бір-бірімізбен қарым-қатынас жасау тәсілін өзгертеді, осылайша өмірдің өзін өзгертуде. Бұл отбасылық қатынастарға да осындай әсер етеді. Ата-ана мен бала арасындағы қарым-қатынас мәселесі тұлғаның дамуын зерттеу саласында үнемі маңызды болып қала береді және қазіргі тез өзгеретін әлем жағдайында оның маңыздылығы тек артып келеді. Бұл мақалада жасөспірімдер мен олардың ата-аналары арасындағы қарым-қатынас мәселесіне арналған соңғы онжылдықтағы ғылыми зерттеулердің талдауы мен синтезін қамтитын конструктивистік әдісті қолдану арқылы жүзеге асырылған теориялық шолу ұсынылған. Мақала жасөспірімдер мен ата-аналар арасындағы қарым-қатынастың өзгеруіне және осы қарым-қатынас сапасының жасөспірімдердің психикалық денсаулығының дамуына ықпалетуіне арналған. Мақалада жасөспірім мен ата-ана арасындағы қарым-қатынастың ықпалы контекстінде жасөспірімдердің деликвентті мінез-құлық, ата-аналармен қақтығыс жағдайлары, депрессия, нашақорлық және т.б. сияқты проблемалары бойынша ағымдағы зерттеулер қарастырылады. Мақалада сонымен қатар жасөспірімдер мен ата-аналар үйде оқшаулануға мәжбүр болған 2019 жылғы пандемия кезіндегі ата-ана мен бала қарым-қатынасы туралы зерттеулер берілген. Бұл кезең жасөспірім тұлғасының үйлесімді дамуы үшін отбасындағы эмоционалдық қолдау мен ашық қарым-қатынастың маңыздылығын ашты.
балалар мен ата-аналардың қарым-қатынасы; жасөспірімдер; психикалық денсаулық; қақтығыстар; депрессия; проблемалық мінез-құлық.
Тұрмыстық зорлық-зомбылыққа ұшыраған әйелдердің шешім қабылдауының әлеуметтік-психологиялық факторлары
Мақалада тұрмыстық зорлық-зомбылыққа ұшыраған әйелдердің шешім қабылдау процесіне әсер ететін әлеуметтік-психологиялық факторлардың кешенді талдауы келтірілген. Зерттеудің мақсаты тұрмыстық зорлық-зомбылық құрбандарының мінез-құлқын анықтайтын негізгі факторларды анықтау болды. Жұмыс әртүрлі ұйымдарда әйелдердің осы санатымен жұмыс істейтін психологтармен: дағдарыс орталықтарында, медициналық мекемелерде, "111" жедел қызметінде, сондай-ақ жеке практиканы жүргізетін психологтармен жартылай құрылымдалған сұхбаттардан алынған мәліметтерге негізделген. Сұхбат сапалық және сандық талдау әдістерін қолдану арқылы талданды. Оның барысында сарапшылардың пікірінше, әлеуметтік факторлардың ішінде әлеуметтік-мәдени көзқарастар, білім деңгейі мен әлеуметтік мәртебесі, ал психологиялық факторлардың арасында отбасылық тәжірибе мен өзін-өзі бағалаудың төмендігі маңызды екендігі анықталды. Сонымен қатар, тұрмыстық зорлық-зомбылыққа осал әйелдердің жеке басының түрлері анықталды. Сандық және сапалық талдау жиналған деректерді терең және жан-жақты талдауға мүмкіндік берді. Талдау үшін негізгі кодтар ұсынылды, респонденттерге өз нұсқаларын қосу мүмкіндігі бар, бұл зерттеудің икемділігі мен толықтығын қамтамасыз етті. Зерттеудің ғылыми жаңалығы зорлық-зомбылыққа ұшыраған әйелдердің әлеуметтік және психологиялық контекстін ескере отырып, шешім қабылдау процесіне баса назар аударудан тұрады. Зерттеу нәтижелерін тұрмыстық зорлық-зомбылыққа тап болған әйелдердің шешім қабылдау механизмін тереңірек түсіну үшін пайдалануға болады. Алынған деректерді отбасылық-тұрмыстық зорлық-зомбылық саласындағы қосымша зерттеулер үшін, сондай-ақ болашақ ұсыныстарды әзірлеу және тұрмыстық зорлық-зомбылық құрбандарымен жұмыс істеу үшін психологиялық бағдарламалар жасау үшін пайдалануға болады.
тұрмыстық зорлық-зомбылық, әлеуметтік-психологиялық факторлар, шешім қабылдау, отбасылық тәжірибе, әлеуметтік-мәдени ерекшеліктер, әлеуметтік мәртебе, өзін-өзі бағалау.